Praktijkgebieden
Rechtsgebieden
Aansprakelijkheidsrecht bepaalt wanneer iemand de schade van een ander moet vergoeden. Is er een overeenkomst, dan kan aansprakelijkheid ontstaan door een tekortkoming (wanprestatie): een afspraak wordt niet of niet goed nagekomen, en dat is de schuldenaar toe te rekenen. Zonder overeenkomst gaat het om een onrechtmatige daad, bijvoorbeeld handelen in strijd met de zorgvuldigheid die in het maatschappelijk verkeer mag worden verwacht. Er moet steeds schade zijn die in voldoende causaal verband staat met de gebeurtenis. Die schade kan bestaan uit vermogensschade en, waar de wet dat toelaat, uit immateriële schade. Eigen schuld van de benadeelde kan de vergoeding verminderen.
Verzekeringsrecht regelt de verhouding tussen verzekerde en verzekeraar. Of een schade is gedekt, volgt uit de polis en de polisvoorwaarden, waaronder de uitsluitingen. Ook de verplichtingen van de verzekerde zijn vaak beslissend. Hij moet bij het sluiten van de verzekering juiste informatie geven, schade tijdig melden en schade zoveel mogelijk beperken. De benadeelde is geen partij bij de verzekeringsovereenkomst. Bij letsel- en overlijdensschade en bij verkeersongevallen kan hij de verzekeraar wel rechtstreeks aanspreken.
Beide gebieden komen samen bij onder meer verkeersongevallen, beroepsfouten, werkgeversaansprakelijkheid en gebrekkige producten. Eerst wordt vastgesteld of iemand aansprakelijk is en welke schade voor vergoeding in aanmerking komt. Daarna volgt de vraag of een aansprakelijkheidsverzekering dekking biedt. Geschillen gaan dan vaak over de uitleg van polisvoorwaarden, uitsluitingen, de omvang van de schade of regres. Een zaak laat zich alleen goed beoordelen als zowel de aansprakelijkheidsvraag als de dekkingsvraag wordt beantwoord.
Het arbeidsrecht regelt de rechtsverhouding tussen werkgever en werknemer. Het omvat onder meer het aangaan, wijzigen en beëindigen van arbeidsovereenkomsten, loon en andere arbeidsvoorwaarden, ziekte en re-integratie, functioneren, ontslag, concurrentiebedingen en reorganisaties. Bij ontslag kunnen bijvoorbeeld de aanwezigheid van een redelijke ontslaggrond, een zorgvuldig verbetertraject, herplaatsing en – bij ziekte – het opzegverbod en de re-integratieverplichtingen van belang zijn. Ook over de uitleg en handhaving van arbeidsvoorwaarden, cao-bepalingen en contractuele bedingen kunnen geschillen ontstaan.
Het medezeggenschapsrecht bepaalt in hoeverre werknemers via de ondernemingsraad invloed kunnen uitoefenen op besluiten binnen de onderneming. Bij ten minste 50 werkzame personen moet in beginsel een ondernemingsraad (OR) worden ingesteld. De OR heeft onder meer recht op relevante informatie, adviesrecht bij belangrijke organisatorische en bedrijfseconomische besluiten en instemmingsrecht bij bepaalde personele regelingen.
Arbeidsrecht en medezeggenschapsrecht komen vooral samen bij reorganisaties, wijzigingen van arbeidsvoorwaarden en andere belangrijke ondernemingsbesluiten die gevolgen hebben voor werknemers.
Het bankrecht ziet onder meer op kredietverlening en financiering, de zekerheden die daarbij worden bedongen – zoals hypotheek, pandrecht en borgtocht – en het betalingsverkeer. Op banken kan een bijzondere zorgplicht rusten, waarvan de reikwijdte afhangt van onder meer de cliënt, het product, de dienstverlening en de daaraan verbonden risico’s. Geschillen ontstaan bijvoorbeeld over de opzegging van kredieten, de uitwinning van zekerheden en ongeautoriseerde betalingstransacties.
Het effectenrecht regelt de uitgifte van en handel in effecten en andere financiële instrumenten en de daarbij verleende beleggingsdiensten. Bij aanbieding van effecten aan het publiek of toelating tot een gereglementeerde markt is in beginsel een prospectus vereist, behoudens uitzonderingen en vrijstellingen. Marktmisbruik omvat onder meer handel met voorwetenschap, het wederrechtelijk delen daarvan en marktmanipulatie. Bij beleggingsadvies en individueel vermogensbeheer geldt de geschiktheidstoets, waarbij ook periodieke beoordeling relevant kan zijn. Bij bepaalde beleggingsdiensten zonder advies geldt de passendheidstoets; ontbreekt voldoende informatie of blijkt het product niet passend, dan moet de cliënt in beginsel worden gewaarschuwd.
Beide rechtsgebieden komen samen bij bijvoorbeeld beleggen met geleend geld en renteswaps naast zakelijke kredieten. Schending van zorg-, informatie- of waarschuwingsplichten kan leiden tot aansprakelijkheid voor schade die in causaal verband staat met de schending en aan de bank of beleggingsonderneming kan worden toegerekend.
Het bestuursrecht gaat over besluiten van bestuursorganen die burgers en ondernemingen raken, zoals vergunningen, subsidies en handhavingsbesluiten. De Algemene wet bestuursrecht (Awb) bepaalt hoe zulke besluiten zorgvuldig moeten worden voorbereid en gemotiveerd. Een belanghebbende kan daartegen doorgaans eerst bezwaar maken bij het bestuursorgaan en vervolgens beroep instellen bij de bestuursrechter. Tijdens bezwaar of beroep kan bij spoed een voorlopige voorziening worden gevraagd, bijvoorbeeld om een besluit tijdelijk te schorsen.
Het milieurecht ziet op activiteiten met gevolgen voor de fysieke leefomgeving, zoals bouwen, bedrijfsactiviteiten en ingrepen in natuur, bodem en water. De Omgevingswet, het gemeentelijke omgevingsplan en uitvoeringsregels zoals het Bal en Bkl bepalen onder meer of voor een activiteit een vergunning, melding of algemene regel geldt. Maatwerkvoorschriften kunnen algemene regels op de concrete situatie afstemmen. Ook Europees recht werkt door, onder meer via Natura 2000-bescherming, waterkwaliteitsnormen en emissieregels.
Beide rechtsgebieden komen samen bij bouw- en ontwikkelingsprojecten en bedrijfsactiviteiten. Belanghebbende omwonenden en bedrijven kunnen vergunningbesluiten aanvechten of om handhaving verzoeken. Bij overtredingen kan het bevoegd gezag bijvoorbeeld een last onder dwangsom of een last onder bestuursdwang opleggen.
Bouwrecht draait om de aannemingsovereenkomst: de aannemer brengt een werk tot stand en levert het op tegen een prijs. Bij traditionele projecten gelden doorgaans de UAV 2012. Ontwerpt de aannemer (mede), dan wordt vaak de UAV-GC gebruikt. De aannemer moet schriftelijk en ondubbelzinnig waarschuwen voor onjuistheden in de opdracht, plannen of materialen van de opdrachtgever die hij kent of behoort te kennen. Bij bouwwerken blijft hij voor overeenkomsten gesloten vanaf 2024 ook na oplevering in beginsel aansprakelijk voor gebreken die bij de oplevering niet zijn ontdekt. De klachtplicht en verjaring blijven daarbij gelden. Andere bouwpartijen zijn aanspreekbaar op hun eigen verplichtingen, en een hoofdaannemer staat in voor zijn onderaannemers.
Projectontwikkeling loopt van grondverwerving en financiering tot realisatie en verkoop of verhuur. Het omgevingsplan bevat de gemeentelijke regels. Voor bouwen of voor een activiteit die van het plan afwijkt, kan een omgevingsvergunning nodig zijn. Voor aangewezen bouwwerken toetst een kwaliteitsborger of aan de bouwtechnische regels is voldaan, terwijl de gemeente bevoegd blijft te handhaven. Haar kosten verhaalt de gemeente bij voorkeur via een anterieure overeenkomst en anders publiekrechtelijk.
Zo lopen privaat- en publiekrecht door elkaar. Een geweigerde vergunning of gewijzigde eisen werken direct door in de bouwcontracten, de planning en de afspraken met kopers. Geschillen gaan dan ook vaak over meerwerk, vertraging, gebreken en gewijzigde projectvoorwaarden.
Het contractenrecht regelt hoe overeenkomsten tot stand komen, worden uitgelegd en uitgevoerd. Een overeenkomst ontstaat doorgaans door aanbod en aanvaarding, maar ook verklaringen, gedragingen en voorafgaande onderhandelingen kunnen juridisch relevant zijn. Bij de uitleg van een contract is niet alleen de letterlijke tekst bepalend; ook wat partijen over en weer redelijkerwijs van elkaar mochten begrijpen kan meewegen. Algemene voorwaarden kunnen onderdeel van de overeenkomst zijn, maar bepaalde bedingen kunnen onder omstandigheden vernietigbaar zijn.
Wanneer een partij haar verplichtingen niet, te laat of niet behoorlijk nakomt, kan sprake zijn van een tekortkoming. Afhankelijk van de omstandigheden kan de wederpartij nakoming verlangen, haar eigen verplichtingen opschorten, de overeenkomst ontbinden of schadevergoeding vorderen. Soms is daarvoor eerst een ingebrekestelling en verzuim vereist. Overmacht kan aansprakelijkheid uitsluiten.
Ook de geldigheid of voortzetting van een overeenkomst kan ter discussie staan, bijvoorbeeld bij dwaling, bedrog, misbruik van omstandigheden, onvoorziene omstandigheden of de opzegging van langdurige contracten. Welke gevolgen daaraan verbonden zijn, hangt steeds af van de overeenkomst en de concrete omstandigheden.
Het economisch strafrecht omvat strafbare feiten die worden gepleegd binnen of vanuit ondernemingen, beroepsactiviteiten en het economische verkeer. Het combineert het gewone strafrecht met bijzondere wetgeving, waaronder de Wet op de economische delicten.
Kenmerkend is dat een overtreding zowel bestuursrechtelijke als strafrechtelijke gevolgen kan hebben. Naast de onderneming kunnen ook bestuurders of andere betrokken personen persoonlijk worden vervolgd.
Kort gezegd beantwoordt het economisch strafrecht drie hoofdvragen: welke zakelijke gedragingen zijn strafbaar, wie kan daarvoor verantwoordelijk worden gehouden en welke strafrechtelijke gevolgen kunnen daarop volgen? Via de Wet op de economische delicten zijn zeer veel gedragingen strafbaar gesteld en deze wet kent forse boetes.
Het erfrecht regelt wat er met het vermogen en de schulden van iemand gebeurt na diens overlijden. Wie erfgenaam is, volgt uit de wet of een testament. Als zonder testament een echtgenoot of geregistreerde partner en kinderen achterblijven, zijn zij erfgenaam, maar door de wettelijke verdeling verkrijgt de langstlevende de goederen en krijgen de kinderen een geldvordering, in beginsel opeisbaar bij overlijden van de langstlevende. Een testament kan hiervan afwijken, legaten toekennen, voorwaarden stellen en een executeur benoemen. Onterfde kinderen kunnen onder voorwaarden aanspraak maken op hun legitieme portie.
Een erfgenaam kan de nalatenschap zuiver of beneficiair aanvaarden of verwerpen. Zuivere aanvaarding kan ook voortvloeien uit bepaalde handelingen met goederen van de nalatenschap en kan leiden tot aansprakelijkheid met privévermogen. Bij beneficiaire aanvaarding worden de schulden (zo veel mogelijk) uit de nalatenschap voldaan en gelden de regels van de wettelijke vereffening.
Geschillen gaan vaak over testamenten, schenkingen, legaten, waardering en verdeling, rekening en verantwoording of een woning of onderneming. Bij internationale nalatenschappen kunnen de gewone verblijfplaats van de erflater of een rechtskeuze bepalend zijn op grond van de Europese Erfrechtverordening.
Franchising is een samenwerkingsvorm waarbij een zelfstandig ondernemer, de franchisenemer, voor eigen rekening en risico een onderneming exploiteert volgens de formule van de franchisegever. Daarbij gebruikt hij onder meer diens handelsnaam, merken en knowhow en ontvangt hij ondersteuning. Daartegenover staan doorgaans franchisefees, investeringen en verplichtingen over bijvoorbeeld afname en exclusiviteit.
Voor franchiseovereenkomsten gelden specifieke, grotendeels dwingende regels in Boek 7 BW. De franchisegever moet vóór het sluiten van de overeenkomst informatie verstrekken over onder meer financiële verplichtingen, investeringen en relevante omzetgegevens. Daarna geldt in beginsel een termijn van vier weken. Tijdens de samenwerking gelden informatie-, ondersteunings- en overlegverplichtingen. Formulewijzigingen met bepaalde financiële gevolgen kunnen voorafgaande instemming van franchisenemers vereisen.
De overeenkomst moet ook regelen hoe eventuele goodwill wordt vastgesteld en, wanneer de franchisegever de onderneming bij beëindiging overneemt, hoe aan de franchisenemer toe te rekenen goodwill wordt vergoed. Voor een postcontractueel concurrentiebeding gelden wettelijke beperkingen, waaronder een maximale duur van één jaar en geografische begrenzing. Geschillen gaan vaak over prognoses, formulewijzigingen, betalingen, beëindiging, goodwill en concurrentie.
Fusies en overnames omvatten de koop, verkoop en het samengaan van ondernemingen, bijvoorbeeld via een aandelentransactie, activa/passivatransactie, juridische fusie of splitsing, participatie of joint venture. Een transactie doorloopt vaak onderhandelingen, geheimhoudingsafspraken, een intentieverklaring, due diligence, waardering en structurering, gevolgd door de koopovereenkomst en overdracht. De overdracht van aandelen in een BV vereist een notariële akte. Ook voor de overdracht van aandelen op naam in een NV is in beginsel een notariële akte vereist, terwijl voor bepaalde beursvennootschappen een bijzondere regeling geldt.
Juridische due diligence brengt onder meer de vennootschapsrechtelijke structuur, contracten, financieringen en zekerheden, personeel, intellectuele eigendom, vergunningen, procedures en compliance in kaart. Een legal audit onderzoekt dergelijke juridische risico’s en verbeterpunten ook buiten een transactie. De uitkomsten werken door in garanties, vrijwaringen, disclosure, opschortende voorwaarden, prijsaanpassingen, earn-outs en aansprakelijkheidsbeperkingen.
Daarnaast kunnen een concentratiemelding bij de ACM, het adviesrecht van de ondernemingsraad en bij een activa/passivatransactie de regels over overgang van onderneming relevant zijn. Geschillen gaan vaak over verstrekte informatie, verborgen verplichtingen, garantiebreuken, prijsaanpassingen en earn-outs; daarbij kunnen de mededelingsplicht van de verkoper en de onderzoeksplicht van de koper een belangrijke rol spelen.
Hippisch recht is geen afzonderlijk wettelijk rechtsgebied, maar een verzamelnaam voor juridische vragen rond paarden, paardensport, paardenhandel en hippische ondernemingen. Een paard is volgens artikel 3:2a BW geen zaak, maar de regels over zaken zijn in beginsel wel van toepassing. Bij koop is de kernvraag of het paard aan de overeenkomst beantwoordt (art. 7:17 BW). Daarbij spelen de toegezegde eigenschappen, de uitkomst van de veterinaire keuring en de mededelingsplicht van de verkoper tegenover de onderzoeksplicht van de koper. Bij kreupelheid of een verborgen gebrek na aankoop kunnen herstel, ontbinding of schadevergoeding aan de orde zijn, mits de koper tijdig klaagt (art. 7:23 BW).
Ook bij lease, stalling, training, fokkerij en bemiddeling ontstaan geschillen over zorg, kosten en verantwoordelijkheid. De bezitter of bedrijfsmatige gebruiker van een paard is in beginsel risicoaansprakelijk voor schade die het dier veroorzaakt (art. 6:179 en 6:181 BW). Stalhouders, trainers en dierenartsen kunnen aansprakelijk zijn voor fouten, waarbij vaak ook de verzekeringsdekking ter discussie staat.
In de sport gelden de reglementen van de KNHS en de FEI, inclusief dopingregels en tuchtrecht. Omdat hippische zaken vaak internationaal zijn, verdienen toepasselijk recht, bevoegde rechter en forumkeuze in contracten bijzondere aandacht.
Het huurrecht regelt de verhouding tussen verhuurder en huurder bij de huur van een zaak. Die zaak kan roerend zijn, zoals een auto of machine, of onroerend, zoals een woning of bedrijfsruimte. De verhuurder stelt het gehuurde ter beschikking en moet in beginsel gebreken herstellen; de huurder betaalt de huur, gebruikt het gehuurde overeenkomstig de bestemming en moet zich als goed huurder gedragen. Geschillen gaan bijvoorbeeld over huurachterstanden, onderhoud, servicekosten, overlast, onderhuur en verbouwingen. Bij ernstige gebreken kan een huurder onder voorwaarden herstel en huurprijsvermindering verlangen.
Bij woonruimte gelden uitgebreide regels over huurprijs, huurverhoging, gebreken en huurbescherming. Een verhuurder kan de huur niet zonder meer beëindigen: daarvoor kunnen wettelijke opzeggingsgronden, termijnen en rechterlijke toetsing nodig zijn. Ontbinding wegens bijvoorbeeld ernstige huurachterstand of overlast moet daarvan worden onderscheiden.
Bij bedrijfsruimte is het huurregime bepalend. Voor 290-bedrijfsruimte, zoals winkels en horeca, gelden onder meer bijzondere regels over huurduur, huurprijs, beëindiging en indeplaatsstelling. Voor overige bedrijfsruimte (art. 7:230a BW) is de bescherming beperkter en ligt de nadruk op ontruimingsbescherming. Contractuele afspraken, vaak vastgelegd in ROZ-modellen, zijn daarom bij bedrijfsruimte bijzonder belangrijk.
Het huwelijksgoederenrecht regelt de vermogensrechtelijke gevolgen van een huwelijk en het ermee gelijkgestelde geregistreerd partnerschap. Het regelt, op basis van het gekozen regime, welk vermogen van welke echtgenoot is, wie aansprakelijk is voor schulden en hoe vermogen en schulden worden verdeeld wanneer het huwelijk of geregistreerd partnerschap eindigt.
Het huwelijksgoederenrecht adresseert, in hoofdzaak, drie hoofdvragen: wat is van wie, wie draagt welke schuld en wat gebeurt er met het vermogen wanneer het huwelijk eindigt.
Intellectueel eigendomsrecht en ICT-recht omvatten de juridische bescherming en het gebruik van creatieve prestaties, technologie, software, data en digitale diensten. Denk echter ook aan model- merk en auteursbescherming alsook uitvindingen (patenten worden in Nederland ‘octrooi’ genoemd).
De rechtsgebieden overlappen sterk. Bij software kan bijvoorbeeld tegelijk sprake zijn van auteursrecht, een ontwikkelovereenkomst, een licentie, verwerking van persoonsgegevens en beveiligingsverplichtingen.
De kern is derhalve dat deze rechtsgebieden regelen wie beschikkingsbevoegd is over de vruchten van geestelijke scheppingen en technologie of content. Denk echter ook aan regels die gelden voor digitale dienstverlening en hoe de verantwoordelijkheden aldaar zijn geregeld. Of AI wel of niet in het intellectueel eigendomsrecht een plaats heeft, is een bron in ontwikkeling.
Het insolventierecht regelt situaties waarin een persoon of onderneming zijn schulden niet meer kan betalen. Het bepaalt welke procedures (faillissement, surséance van betaling, WHOA, dwangakkoord of WSNP) mogelijk zijn. Daarnaast regelt het insolventierecht de rangorde tussen schuldeisers en de bevoegdheden van door de rechter aangewezen bestuurders over het insolvente vermogen: de curatoren en bewindvoerders.
Het (internationaal) handelsrecht regelt de juridische verhoudingen rond commerciële transacties tussen ondernemingen, en kooplieden zowel binnen Nederland als over landsgrenzen heen.
In combinatie met proces- en Europeesrecht bepaalt het, binnen de EU, eveneens welk recht toepasselijk is en welke rechter bevoegd is van enig geschil kennis te nemen. Hierbij verdient het aantekening dat in internationale verhoudingen relatief veel gebruik wordt gemaakt van arbitrage.
Het mededingingsrecht beoogt op de markt eerlijke concurrentie tot stand te brengen en te behouden. Het stelt grenzen aan samenwerking tussen ondernemingen, machtsposities en overnames die de concurrentie of keuzevrijheid van afnemers kunnen beperken.
Het Nederlandse mededingingsrecht wordt voor een groot deel door Europese regels beheerst; Europese regels spelen vooral een rol wanneer gedrag de handel tussen EU-lidstaten kan beïnvloeden.
Het onroerend goedrecht regelt de juridische aspecten van grond, woningen, bedrijfsruimten en andere gebouwen. Het omvat zowel de verkrijging en het gebruik van vastgoed als de financiering, ontwikkeling en overdracht ervan.
Het ondernemingsrecht regelt de oprichting, inrichting, werking en beëindiging van ondernemingen en rechtspersonen. Het gaat, in de praktijk, vooral om de juridische verhoudingen binnen en rond vennootschappen, zoals een BV of NV, waarbij de samenwerkingsvormen van de Vennootschap onder Firma, de commanditaire vennootschep en ook de maatschap niet moeten worden vergeten.
Het ondernemingsrecht raakt aan andere rechtsgebieden, waarvan contractenrecht, arbeidsrecht, fiscaal recht, mededingingsrecht en insolventierecht het meest in het oog.
Ruimtelijke ordening regelt hoe de beschikbare fysieke ruimte wordt ingericht, gebruikt en ontwikkeld. Het bepaalt waar bijvoorbeeld woningen, bedrijven, wegen, natuurgebieden en energievoorzieningen mogen komen. Sinds 1 januari 2024 valt dit in Nederland hoofdzakelijk onder de Omgevingswet.
Kort gezegd beantwoordt ruimtelijke ordening vier hoofdvragen: wat mag waar worden gebouwd of gebruikt, welke belangen moeten daarbij worden afgewogen, welke toestemming is nodig en ook regelt het de procesgang waarmee belanghebbenden zich tegen besluiten kunnen voorzien.
Het vennootschapsrecht regelt de oprichting, inrichting, werking en beëindiging van vennootschappen. Het vormt een belangrijk onderdeel van het bredere ondernemingsrecht en richt zich vooral op BV’s en NV’s. maar ook op personenvennootschappen zoals de maatschap, vof en commanditaire vennootschap.
Het vennootschapsrecht regelt in hoofdzaak de organisatie, bevoegdheden en verantwoordelijkheden van vennootschappen èn de aanpassingen daarvan.